Przedmiotowy system oceniania

I. Ogólne zasady PSO z geografii
1.Ocenianie w zakresie geografii ma na celu przede wszystkim:
a) poinformowanie ucznia o poziomie jego osiągnięć edukacyjnych i postępach w tym zakresie,
b) pomoc uczniowi w samodzielnym planowaniu swojego rozwoju,
c) motywowanie ucznia do dalszej pracy,
d) dostarczenie rodzicom (prawnym opiekunom) i nauczycielom informacji o postępach,
trudnościach w uczeniu się oraz specjalnych uzdolnieniach ucznia,
e) umożliwienie nauczycielom doskonalenia organizacji i metod pracy dydaktyczno-wychowawczej.
2.Na lekcjach geografii obserwowane i oceniane są następujące obszary aktywności uczniów:
- znajomość i prawidłowe stosowanie pojęć z zakresu geografii,
- odczytywanie treści map o różnej tematyce,
- prowadzenie rozumowań,
- dokonywania porównań,
- rozwiązywanie zadań matematyczno-geograficznych – stosowanie odpowiednich metod,
- rozwiązywanie problemów,
- stosowanie wiedzy przedmiotowej w sytuacjach praktycznych,
- aktywność na lekcjach,
- praca w grupach.
3.Uczeń zobowiązany jest do prowadzenia zeszytu przedmiotowego lub zeszytu ćwiczeń.
a) Zeszyt może podlegać ocenie.
b) Musi zawierać całość materiału realizowanego na zajęciach i wszystkie prace domowe.
c) Jest podstawą dopuszczenia ucznia do odpowiedzi ustnej.

II. Zasady motywowania uczniów do postępów w nauce
Nauczyciel motywuje ucznia poprzez:
- różnorodne metody pracy,
- włączenie w proces lekcyjny,
- zachęcanie do udziału w konkursach i olimpiadach,
- nagradzanie twórczych i kreatywnych działań uczniów,
- stawianie przed uczniem zadań o różnym stopniu trudności,
- umożliwienie realizacji prac nadobowiązkowych.

III. Sposoby sprawdzania osiągnięć edukacyjnych
1. Formy aktywności uczniów poddawane ocenie:
a) Praca klasowa – praca samodzielna w formie pisemnej obejmująca wiadomości i umiejętności dotyczące większej partii materiału, trwająca 45 minut, zapowiedziana z tygodniowym wyprzedzeniem,
b) Kartkówka – praca samodzielna na lekcji w formie pisemnej obejmująca część materiału – (tematyka 3 ostatnich jednostek lekcyjnych), trwająca ok.10 minut, nie musi być zapowiedziana przez nauczyciela,
c) Odpowiedź ustna
d) Praca domowa
e) Aktywność na lekcji
f) Prace dodatkowe

2. Zasady informowania o ocenach i terminach
a) Uczniowie są informowani na bieżąco o ocenach z odpowiedzi ustnych, prac domowych i dodatkowych.
b) Termin oddawania kartkówek: i sprawdzianów: dwa tygodnie.
c) Rodzice są informowani o ocenach na wywiadówkach szkolnych oraz na spotkaniach indywidualnych na prośbę rodzica, nauczyciela lub ucznia.

IV. Zasady oceniania osiągnięć uczniów
1. Oceny wystawione przez nauczyciela są jawne.
2. Uczeń w ciągu semestru powinien otrzymać minimum 3 oceny cząstkowe z minimum dwóch różnych form oceniania.
3. Uczeń po dłuższej nieobecności w szkole (powyżej 2 tygodni) ma prawo nie być oceniany przez tydzień (nieobecność związana z chorobą lub innymi sytuacjami losowymi).
4. Prace klasowe i sprawdziany są obowiązkowe. Jeśli uczeń opuścił pracę klasową lub sprawdzian z przyczyn losowych (dłuższa nieobecność w szkole), powinien napisać go w terminie uzgodnionym z nauczycielem (w ciągu dwóch tygodni).
5. Prace klasowe i sprawdziany są zapowiedziane, co najmniej tydzień wcześniej i zapisane w dzienniku lekcyjnym.
6. W przypadku nieobecności nauczyciela w dniu zapowiedzianego sprawdzianu (pracy klasowej), zostaje on przesunięty na kolejną lekcję.
7. Uczeń ma prawo w każdym semestrze zgłosić na początku lekcji, po sprawdzeniu obecności „nieprzygotowanie do lekcji” w wymiarze adekwatnym do liczby godzin przedmiotu w tygodniu , nie więcej niż dwa razy oraz zgłasza nieprzygotowanie w przypadku co najmniej dwutygodniowej nieobecności potwierdzonej zwolnieniem lekarskim lub przez prawnych opiekunów. Nie dotyczy to zapowiedzianych prac klasowych, sprawdzianów i kartkówek. Nieprzygotowanie obejmuje: odpowiedź, niezapowiedzianą kartkówkę, brak zadania domowego, brak zadania dodatkowego.
Zgłoszenie nieprzygotowania odnotowuje nauczyciel w dzienniku lekcyjnym wpisując datę lub „np”.
8. Nieobecność ucznia na lekcji nie zwalnia go z przygotowania się do lekcji i możliwości odpowiedzi lub pisania kartkówki.
9. Warunki poprawiania oceny
a) Uczeń może poprawiać jeden raz w semestrze ocenę z pracy klasowej w terminie nie późniejszym niż dwa tygodnie od otrzymania oceny. Termin poprawy ustala nauczyciel w dniu, w którym uczniowie otrzymują napisaną pracę do wglądu.
b) Nie zgłoszenie się na poprawę bez usprawiedliwienia jest równoznaczne z rezygnacją do prawa do poprawy.
c) Obowiązują obie oceny – z pracy klasowej i z poprawy.
d) Oceny z odpowiedzi ustnych, kartkówek i zadań domowych nie podlegają poprawie.
e) O formie poprawiania – pisemna czy ustna, decyduje nauczyciel.

V. Zasady ustalania oceny rocznej i śródrocznej i ubiegania się o wyższą niż przewidywana ocenę roczną lub śródroczną.
1. Przy ustalaniu oceny rocznej i śródrocznej nauczyciel bierze pod uwagę oceny cząstkowe uwzględniając ich kategorie.
2. Uczeń, który opuścił więcej niż 50% godzin lekcyjnych, może nie być klasyfikowany
z przedmiotu.
3. Nauczyciel dokonuje oceny rocznej i śródrocznej w sposób jawny i uzasadnia ją.
4. Na ocenę roczną i śródroczną składa się ocena poziomu wiedzy i umiejętności, nie jest ona średnią arytmetyczną ocen cząstkowych.
5. Zasady ubiegania się o wyższą niż przewidywana ocenę roczną lub śródroczną określa WSO Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 2 w Białymstoku §7 pkt 2 i 3

VI. Egzaminy klasyfikacyjne i poprawkowe
Szczegółowe zasady przeprowadzania egzaminów klasyfikacyjnych i poprawkowych są zamieszczone w WSO Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 2 w Białymstoku §9 i 10

VII. Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny
Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który:
- twórczo rozwija własne uzdolnienia i zainteresowania,
- pomysłowo i oryginalnie rozwiązuje nietypowe zadania,
- bierze udział i osiąga sukcesy w konkursach i olimpiadach geograficznych lub olimpiadach pokrewnych ( co najmniej na szczeblu okręgowym),
- Ocenę bardzo dobrą otrzymuje uczeń, który opanował pełen zakres wiadomości i   umiejętności  przewidzianych programem nauczania oraz potrafi:
-  sprawnie poruszać się w tematyce geograficznej,
- samodzielnie rozwiązywać problemy,
- wykazać się znajomością pojęć i terminów oraz umiejętnością poprawnego ich zastosowania w sytuacjach typowych i nietypowych,
- posługiwać się poprawnie terminologią geograficzną,
- samodzielnie zdobywać wiedzę i umiejętności,
-przeprowadzać prawidłową analizę związków przyczynowo-skutkowych, zachodzących pomiędzy elementami środowiska geograficznego,
- w oparciu o źródła przeprowadzić analizę procesów i określić ich konsekwencje.
Ocenę dobrą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności przewidziane podstawą programową oraz wybrane elementy programu nauczania a także potrafi:
- samodzielnie wyjaśniać typowe zależności,
- posługiwać się terminologią geograficzną z nielicznymi potknięciami  i błędami,
- sprawnie rozwiązywać zadania geograficzne,
- przeprowadzić prostą analizę związków przyczynowo-skutkowych zachodzących pomiędzy elementami środowiska geograficznego,
- samodzielnie dokonać analizy danych statystycznych przedstawionych  w różnej formie,
w oparciu o dane liczbowe sporządzić diagramy, wykresy,  kartodiagramy itp.
Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności      przewidziane podstawą programową, co pozwala mu na:
- wykazanie się znajomością i rozumieniem podstawowych pojęć i terminów geograficznych,
- stosowanie poznanych pojęć i terminów w sytuacjach typowych,
-  wykonywanie prostych obliczeń geograficznych,
- wskazywanie elementarnych związków przyczynowo-skutkowych zachodzących pomiędzy elementami środowiska geograficznego,
- samodzielne rozwiązywanie elementarnych zadań geograficznych.
Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który  opanował wiadomości i umiejętności przewidziane podstawą programową  w takim zakresie, że potrafi:
- samodzielnie lub z niewielką pomocą nauczyciela wykonać ćwiczenia i zadania o niewielkim stopniu trudności,
- wykazać się znajomością i rozumieniem najprostszych pojęć i terminów geograficznych,
- wskazać elementarne związki pomiędzy składnikami środowiska geograficznego.
Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który nie opanował podstawowych wiadomości i umiejętności wynikających z programu nauczania oraz:
-nie radzi sobie ze zrozumieniem najprostszych pojęć i terminów geograficznych,
- nie potrafi nawet przy pomocy nauczyciela wykonać najprostszych ćwiczeń i zadań,
- nie wykazuje najmniejszych chęci współpracy w celu uzupełnienia braków oraz  nabycia podstawowej wiedzy i umiejętności.

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA EDUKACYJNE NA STOPNIE SZKOLNE
Zakres podstawowy klasa II

Geografia fizyczna świata i Polski

Zewnętrzne procesy kształtujące litosferę
Ocena dopuszczająca:
Uczeń:
- wymienia charakterystyczne formy krasowe.
- wyjaśnia pojęcia: wietrzenie, zwietrzelina, wietrzenie fizyczne (rozpad blokowy, rozpad ziarnisty), chemiczne, biologiczne, kras powierzchniowy, kras podziemny, jaskinia, stalaktyty, stalagmity, stalagnaty;
- wyróżnia trzy typy wietrzenia: fizyczne, chemiczne i biologiczne;
- przedstawia za pomocą schematu przekrój poprzeczny doliny w biegu górnym, środkowym, dolnym i wymienia rodzaje ujść rzecznych;
- wyjaśnia pojęcia: erozja rzeczna, erozja denna, erozja wsteczna, erozja boczna, starorzecze, delta, terasy rzeczne, akumulacja rzeczna;
- wymienia formy rzeźby, które powstały w wyniku niszczącej i budującej działalności rzeki;
- wyróżnia podstawowe rodzaje ruchów masowych;
- wyjaśnia pojęcia: grawitacyjne ruchy masowe, odpadanie, obrywanie, osuwanie, spełzywanie;
- wyjaśnia pojęcia: erozja lodowcowa, kotły polodowcowe, barańce, doliny U-kształtne, doliny zawieszone, morena, glina morenowa, sandr, pradolina, jeziora polodowcowe, głazy narzutowe;
- wyróżnia podstawowe rodzaje moren.
- wyjaśnia pojęcia: wydma, wydma paraboliczna, erozja eoliczna (deflacja, korazja), grzyby skalne;
- wymienia formy powstające w wyniku budującej działalności wiatru;
- wyróżnia typy wybrzeży niskich i wysokich;
- wyjaśnia pojęcia: abrazja, nisza abrazyjna, klif, wydma, plaża, mierzeja;
Ocena dostateczna:
Uczeń:
- wyjaśnia pojęcia: rozpad ziarnisty, rozpad blokowy, leje, uwały, polja, ostańce, ponory, kominy, studnie, draperie, wywierzyska; egzaracja, muton; estuarium, terasa zalewowa, terasa nadzalewowa; nisza korazyjna, nisza deflacyjna, bruk deflacyjny; platforma abrazyjna, platforma akumulacyjna, wał burzowy, ławica, wybrzeża: fiordowe, szkierowe, dalmatyńskie, riasowe;
- wskazuje czynniki odpowiedzialne za przebieg procesów wietrzenia: fizycznego, chemicznego i biologicznego;
- wyróżnia produkty wietrzenia;
- określa rolę procesu wietrzenia dla procesów rzeźbotwórczych i glebotwórczych;
- nazywa i zaznacza na rysunku elementy budowy doliny rzecznej: koryto rzeki, łożysko, terasa zalewowa, terasa nadzalewowa;
- rozróżnia rodzaje erozji rzecznej i wymienia części doliny, w których dominują.
- wymienia przyczyny powstawania ruchów masowych;
- opisuje skutki grawitacyjnych ruchów masowych.
- wyróżnia podstawowe formy powstałe w wyniku działalności lodowców;
- dokonuje podziału form rzeźby polodowcowej na formy erozyjne i akumulacyjne;
- wyróżnia formy powstające w wyniku niszczącej i budującej działalności wód roztopowych;
- wymienia czynniki wpływające na intensywność oddziaływania wiatru;
- wyróżnia rodzaje erozji eolicznej: deflację i korazję oraz formy powstałe w wyniku tych procesów;
- wymienia formy utworzone w wyniku działania fal morskich na wybrzeżu wysokim;
- wymienia formy utworzone w wyniku działania fal morskich na wybrzeżu niskim;
- wyróżnia przykłady działań człowieka, które mogą ograniczyć niszczenie klifów.
Ocena dobra:
Uczeń:
- przyporządkowuje dominujący typ wietrzenia strefom klimatycznym;
- charakteryzuje podstawowe rodzaje wietrzenia: fizycznego, chemicznego i biologicznego;
- wyjaśnia proces powstawania gołoborzy;
- rozpoznaje na rysunku (zdjęciu) formy krasowe i opisuje proces ich rozwoju.
- podaje przykłady skał, które podlegają intensywnemu wietrzeniu chemicznemu;
- charakteryzuje proces powstawania wodospadu;
- przedstawia za pomocą schematu przekrój poprzeczny doliny rzecznej w biegu górnym, środkowym i dolnym;
- posługując się rysunkami (schematami), opisuje grawitacyjne ruchy masowe: odpadanie, obrywanie, osuwanie, spełzywanie;
- wyjaśnia przyczyny powstawania różnych typów moren;
charakteryzuje formy fluwioglacjalne i glacjalne oraz proces ich powstawania;
- wymienia działania człowieka wzmagające aktywność rzeźbotwórczą wiatru.
- opisuje proces powstawania grzybów skalnych;
- wyróżnia etapy rzeźbotwórczej pracy wiatru;
- wymienia czynniki biorące udział w kształtowaniu rzeźby wybrzeży morskich;
Ocena bardzo dobra:
Uczeń:
- opisuje proces rozpadu ziarnistego, rozpadu blokowego i łuszczenia się skał;
- określa zależności między dominującym typem wietrzenia i strefą klimatyczną, w której on występuje;
- formułuje zależność między wielkością i ilością niesionego przez rzekę materiału a spadkiem rzeki i ilością niesionej wody;
- przedstawia za pomocą rysunku proces powstawania meandrów i starorzeczy.
- porównuje przyczyny, szybkość procesu i skutki poszczególnych rodzajów ruchów masowych;
- wymienia przykłady działalności człowieka przyczyniające się do osłabienia lub nasilenia ruchów masowych.
- opisuje formy użytkowania przez człowieka obszarów o rzeźbie polodowcowej.
- porównuje (np. za pomocą rysunku) wydmę paraboliczną i barchan.
- charakteryzuje typy wybrzeży morskich i wskazuje je na mapie świata;
Ocena celująca:
Uczeń:
- porównuje budowę geologiczną form fluwioglacjalnych i glacjalnych na przykładzie pagórków moren czołowych i kemów;
- analizuje zależności zachodzące między rozmieszczeniem ludności i jego działalnością gospodarczą a typem wybrzeża.
- charakteryzuje cechy i wskazuje na mapie obszary, na których zachodzi intensywna działalność rzeźbotwórcza wiatru;

Zróżnicowanie gleb i biosfery na kuli ziemskiej
Ocena dopuszczająca:
Uczeń:
- wyjaśnia pojęcia: gleba, proces glebotwórczy, profil glebowy, poziom glebowy, ściółka, próchnica, poziom wymywania, poziom wmywania, skała macierzysta, typ gleby, formacja roślinna (wiecznie zielony las równikowy, sawanna, pustynia i półpustynia, makia, las liściasty, step, tajga, tundra), piętrowość roślinna,
- wymienia etapy procesu glebotwórczego;
- wyróżnia główne poziomy glebowe (profil glebowy);
- wyróżnia główne formacje roślinne i wskazuje je na mapie świata;
- wymienia czynniki glebotwórcze;
- wykazuje symetryczność stref klimatyczno-roślinno-glebowych względem równika;
Ocena dostateczna:
Uczeń:
- wykazuje zależność między przebiegiem procesu glebotwórczego, klimatem i szatą roślinną a kształtowaniem profilu gleby;
- wyjaśnia pojęcia: poziom eluwialny, poziom iluwialny,  gleby strefowe (tundrowe, bielicowe, płowe, czarnoziemy, kasztanowe, żółtoziemy i czerwonoziemy, pustynne, cynamonowe), gleby astrefowe (aluwialne, rędziny, czarne ziemie), żyzność gleby, urodzajność gleby, królestwo zoogeograficzne, endemit, epifit, antropopresja, dziura ozonowa, efekt cieplarniany, kwaśne deszcze, lej depresyjny;
- omawia czynniki glebotwórcze, z uwzględnieniem czynników abiotycznych i biotycznych;
- wyróżnia typy gleb strefowych i astrefowych;
- charakteryzuje główne typy gleb strefowych i astrefowych;
- wskazuje na mapie i omawia rozmieszczenie głównych typów gleb;
- wymienia czynniki decydujące o zróżnicowaniu roślinności związanym z wysokością nad poziomem morza;
- opisuje powiązania między elementami środowiska: klimatem, szatą roślinną i typem gleby;
- wyróżnia strefy klimatyczno-roślinno-glebowe na Ziemi i wskazuje na mapie obszary ich występowania.
- opisuje przykłady zmian w środowisku naturalnym wywołane działalnością człowieka;
- posługując się schematem, opisuje przyczyny i skutki efektu cieplarnianego;
- wymienia przyczyny zanikania warstwy ozonowej;
Ocena dobra:
Uczeń:
- wyjaśnia pojęcia: sukulent, rośliny efemeryczne, kserofity, las borealny, piętro niwalne, subniwalne, alpejskie, subalpejskie;
- wyjaśnia przyczyny erozji gleb i negatywne konsekwencje tego procesu dla gospodarczej działalności człowieka
- charakteryzuje na podstawie schematu przebieg etapów procesu glebotwórczego;
- charakteryzuje główne procesy glebotwórcze;
- wskazuje na mapie świata przykładowe obszary występowania głównych typów gleb;
- wymienia przykłady gleb o największej i najmniejszej żyzności.
- charakteryzuje cechy rozmieszczenia formacji roślinnych na świecie;
- charakteryzuje strefy klimatyczno-roślinno-glebowe na Ziemi, analizuje ich rozmieszczenie na kuli ziemskiej;
- wymienia zasady zrównoważonego rozwoju.
- opisuje przykłady zmian w środowisku naturalnym własnego regionu wywołane działalnością człowieka;
- analizuje przyczyny decydujące o zróżnicowaniu udziału obszarów chronionych w powierzchni wybranych krajów świata;
Ocena bardzo dobra:
Uczeń:
- wyjaśnia pojęcia: gleby marzłociowe, gleby ferralitowe, gleby laterytowe;
- formułuje zależność zachodzącą między klimatem i szatą roślinną a kształtowaniem profilu glebowego, między klimatem i naturalną szatą roślinną a  typem gleby;
- wymienia przyczyny zróżnicowania świata zwierząt na poszczególnych kontynentach,
- formułuje zależność występującą między zasięgiem formacji roślinnych a granicami stref klimatycznych i pięter klimatycznych w górach;
- wykazuje związek pomiędzy cechami roślinności a warunkami środowiska naturalnego
Ocena celująca:
Uczeń:
- analizuje wpływ niszczenia naturalnej szaty roślinnej na proces hamowania procesów glebotwórczych i erozji gleby.
- wykazuje związek pomiędzy występowaniem żyznych gleb a obszarami rolniczymi i gęstością zaludnienia.
- ocenia nadrzędną rolę klimatu w tworzeniu strefowego zróżnicowania krajobrazu;
- analizuje związki  i zależności przyczynowo-skutkowe w różnych strefach klimatycznych
- proponuje działania prowadzące do poprawy stanu środowiska przyrodniczego na świecie.

Geografia fizyczna Polski

Ocena dopuszczająca:
Uczeń:
- wyjaśnia pojęcia: czynniki meteorologiczne, czynniki niemeteorologiczne, masa powietrza, okres wegetacyjny, zlewisko, dorzecze, rzeka główna, dopływ, ustrój rzeczny, deficyt wody, jednostka tektoniczna, platforma, orogeneza (fałdowanie), zapadlisko, ruda, ukształtowanie powierzchni, krzywa hipsograficzna, krajobraz młodoglacjalny, krajobraz staro glacjalny, czynniki glebotwórcze, gleby śródstrefowe, pozastrefowe, niestrefowe, żyzność, urodzajność, klasyfikacja bonitacyjna gleb, grąd, ols, łęg, bór, degradacja środowiska, parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, rezerwaty biosfery;
- wymienia czynniki meteorologiczne i niemeteorologiczne kształtujące klimat Polski;
- wyróżnia rodzaje mas powietrza napływających nad Polskę i wskazuje kierunek ich ruchu na mapie,
- wskazuje na mapie położenie Polski w zlewisku Morza Bałtyckiego, największe dorzecza obszaru Polski, pojezierza,  państwa leżące nad Morzem Bałtyckim;
- wyróżnia główne jednostki tektoniczne Polski i wskazuje je na mapie;
- wyróżnia i opisuje na mapie pasowy układ rzeźby w Polsce;
- wyróżnia czynniki decydujące o rozmieszczeniu gleb w Polsce;
- wskazuje na mapie obszary występowania głównych typów gleb Polski;
- wymienia przyczyny degradacji środowiska przyrodniczego wybranych regionów Polski;
Ocena dostateczna:
Uczeń:
- podaje wartości temperatur powietrza i sum opadów w styczniu i lipcu oraz dominujących kierunków wiatru charakterystycznych dla Polski;
- wyróżnia termiczne pory roku i przeciętną długość okresu wegetacyjnego;
- wymienia cechy klimatu Polski świadczące o jego przejściowości.
- przedstawia charakterystyczny dla polskich rzek sposób zasilania w wodę (ustrój rzeczny);
- wyróżnia dominujące typy genetyczne jezior w Polsce, wskazuje ich przykłady na mapie;
- wskazuje na mapie Polski obszary zagrożone deficytem wody,
- wymienia cechy Bałtyku z uwzględnieniem jego wielkości, ukształtowania dna, temperatury, zasolenia i bogactwa świata organicznego;
- nazywa okresy fałdowań i przyporządkowuje im pasma górskie Polski;
- wymienia surowce mineralne występujące na obszarze Polski.
- wyróżnia dominujące cechy ukształtowania powierzchni Polski;
- opisuje najważniejsze cechy rzeźby gór (młodych i starych), kotlin podkarpackich, nizin i pojezierzy,
- opisuje żyzność gleb występujących w Polsce,
- wymienia sposoby zwiększania urodzajności gleb;
- wyróżnia naturalne zbiorowiska roślinne Polski;
- wymienia przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia lasów w Polsce;
- wskazuje na mapie największe naturalne kompleksy leśne.
- wskazuje na mapie obszary klęsk ekologicznych i wyróżnia ich przyczyny;
- na podstawie mapy Polski opisuje rozmieszczenie parków narodowych i charakteryzuje wybrane z nich;
- wyjaśnia znaczenie rozwoju różnorodnych form ochrony przyrody na obszarze Polski.
Ocena dobra:
Uczeń:
- analizuje wpływ poszczególnych czynników klimatotwórczych na cechy klimatu Polski;
- opisuje rozmieszczenie ośrodków barycznych oddziałujących na klimat Polski;
- opisuje wpływ napływających mas powietrza na pogodę w Polsce;
- charakteryzuje sieć rzeczną Polski, wyjaśnia przyczyny asymetryczności  największych dorzeczy;
- charakteryzuje typy genetyczne jezior występujących w Polsce;
- wymienia przyczyny i konsekwencje zanieczyszczeń wód morza,
- opisuje budowę platformy, porównuje budowę platformy wschodnioeuropejskiej i zachodnioeuropejskiej;
- charakteryzuje procesy rzeźbotwórcze kształtujące rzeźbę młodych górotworów, kotlin podkarpackich, starych górotworów i wyżyn, nizin środkowopolskich, północnopolskich i nadmorskich,
- charakteryzuje leśne zbiorowiska roślinne Polski, typy gleb występujących w Polsce;
- rozpoznaje i charakteryzuje profile gleb dominujących w Polsce;
- charakteryzuje poziom i źródła emisji zanieczyszczeń gazowych w Polsce;
Ocena bardzo dobra:
Uczeń:
- charakteryzuje warunki termiczne i wielkości opadów typowe dla wybranych regionów Polski;
- analizuje zależność długości okresu wegetacyjnego od czynników kształtujących klimat;
- wyjaśnia zjawisko kulminacji przepływów (wysokich stanów wód) wiosną i latem
- wyjaśnia przyczyny występowania w Polsce obszarów deficytu wody;
- analizuje zróżnicowania jeziorności obszaru Polski środkowej i północnej;
- analizuje przyczyny niskiego zasolenia Morza Bałtyckiego;
- wyróżnia źródła zanieczyszczeń i opisuje proces powstawania pustyń tlenowych;
- opisuje w porządku chronologicznym główne etapy rozwoju geologicznego Polski;
- opisuje i porównuje przekroje geologiczne przez platformę i Tatry;
- analizuje związki między budową geologiczną a ukształtowaniem powierzchni Polski.
- ocenia przydatność rolniczą gleb;
- analizuje przyczyny degradacji i erozji gleb, a także proponuje sposoby ochrony oraz zwiększania ich przydatności rolniczej;
- analizuje przyczyny i źródła zanieczyszczeń wód powierzchniowych oraz wzrostu ilości odpadów komunalno-przemysłowych;
Ocena celująca:
Uczeń:
- uzasadnia słuszność tezy, że dominującą cechą klimatu Polski jest jego przejściowość.
- proponuje sposoby zwiększania zasobów wodnych Polski.
- proponuje działania zmierzające do obniżania poziomu zanieczyszczeń wód Bałtyku.
- omawia proces powstawania surowców mineralnych występujących na obszarze Polski.
- analizuje zależności między typem gleby a rozwojem naturalnych formacji roślinnych.
- proponuje działania mogące wpłynąć na poprawę stanu środowiska przyrodniczego w Polsce;
- ocenia rolę parków narodowych i innych form ochrony przyrody dla poprawy stanu środowiska przyrodniczego Polski.

2. Geografia Społeczno-Ekonomiczna Świata i Polski

Demografia i procesy osadnicze
Ocena dopuszczająca:
Uczeń:
- wyjaśnia pojęcia: współczynnik urodzeń, współczynnik zgonów, przyrost naturalny, eksplozja demograficzna, współczynnik feminizacji, piramida wieku i płci, społeczeństwo młode, społeczeństwo stare, średnia długość życia, ekumena, anekumena, subekumena, wskaźnik gęstości zaludnienia, bariera osadnicza, migracja, emigracja, imigracja, repatriacja, saldo migracji, przyrost rzeczywisty, osadnictwo, miasto, wieś, funkcje miast, fizjonomia miast, urbanizacja, wskaźnik urbanizacji, aglomeracja monocentryczna, aglomeracja policentryczna, megalopolis,
- podaje aktualną liczbę ludności świata,
- wymienia najludniejsze kraje świata i wskazuje je na mapie,
- odszukuje w roczniku statystycznym dane dotyczące liczby ludności i przyrostu naturalnego,
- wyróżnia kryteria podziału społeczeństw na młode i stare,
- opisuje strukturę wiekową społeczeństwa młodego i starego,
- wyróżnia przyrodnicze i pozaprzyrodnicze czynniki wpływające na rozmieszczenie ludności, rodzaje migracji ze względu na czas ich trwania, podstawowe funkcje miast,
- wymienia główne cechy osadnictwa wiejskiego, płaszczyzny procesu urbanizacji,
Ocena dostateczna:
Uczeń:
- podaje okresy najszybszego wzrostu zaludnienia świata,
- wymienia czynniki decydujące o tempie przyrostu naturalnego,
- analizuje wykres przedstawiający fazy rozwoju demograficznego,
- wymienia skutki eksplozji demograficznej.
- oblicza wskaźnik gęstości zaludnienia dla wybranego państwa świata,
- wyróżnia przyczyny dużej dzietności kobiet w krajach rozwijających się oraz małej w krajach rozwiniętych gospodarczo,
- opisuje strukturę demograficzną (wieku, płci, zatrudnienia) wybranego państwa na podstawie wykresów liniowych, słupkowych oraz piramid wieku i płci ludności.
- wskazuje na mapie świata regiony lub państwa o największej i najmniejszej gęstości zaludnienia,
- wymienia przykłady skutków nadmiernej koncentracji ludności w państwach słabo rozwiniętych, główne przyczyny migracji: ekonomiczne, zdrowotne, społeczne, religijne, ekologiczne, polityczne,
- wyróżnia i wskazuje na mapie główne kierunki przemieszczania się ludności na świecie,
- wymienia pozytywne i negatywne skutki migracji,
- wyjaśnia różnice między państwem emigracyjnym a państwem imigracyjnym.
- wymienia podstawowe typy fizjonomiczne miast na świecie i wskazuje ich przykłady na mapie,
- rozpoznaje typy fizjonomiczne miast na podstawie opisu, fotografii.
- wyróżnia i opisuje kolejne fazy urbanizacji, wyjaśnia przyczyny kryzysu śródmieścia,
- wymienia przyczyny eksplozji miast w krajach słabo rozwiniętych gospodarczo w drugiej połowie XX wieku,
- wyróżnia i wskazuje na mapie największe zespoły miejskie świata,
- rozpoznaje na schematach poszczególne typy zespołów miejskich,
Ocena dobra:
Uczeń:
- wyjaśnia pojęcia: regres demograficzny, dzietność, suburbanizacja, dezurbanizacja, reurbanizacja,
- wyjaśnia przyczyny zmian liczby ludności świata na przestrzeni dziejów,
- opisuje czynniki wpływające na wielkość przyrostu naturalnego,
- analizuje przyczyny kształtowania się społeczeństwa młodego i starego,
- charakteryzuje cechy i problemy społeczeństwa starego i młodego,
- opisuje strukturę zatrudnienia ludności w państwach o różnym poziomie rozwoju gospodarczego,
- na podstawie mapy opisuje przestrzenne zróżnicowanie gęstości zaludnienia,
- charakteryzuje pozytywne i negatywne skutki migracji dla regionów o nasileniu imigracji lub emigracji,
- opisuje układ przestrzenny miasta średniowiecznego,
- porównuje cechy różnych typów fizjonomicznych miast,
- wyróżnia skutki koncentracji ludności w zespołach miejskich.
- porównuje aglomeracją monocentryczną, policentryczną i megalopolis,
- wskazuje na mapie przykłady różnych typów zespołów miejskich,
Ocena bardzo dobra:
Uczeń:
- ocenia tendencje zmian przyrostu naturalnego w poszczególnych fazach rozwoju demograficznego, konsekwencje eksplozji demograficznej,
- formułuje zależność między strukturą wieku a poziomem rozwoju społeczno-gospodarczego społeczeństwa,
- analizuje i interpretuje piramidy wieku i płci ludności różnych krajów,
- analizuje przyczyny i skutki bezrobocia w państwach o różnym poziomie rozwoju gospodarczego.
- analizuje wpływ poszczególnych przyrodniczych i pozaprzyrodniczych czynników na rozmieszczenie ludności,
- analizuje przyczyny dodatniego i ujemnego salda migracji w wybranych krajach,
- ocenia na wybranych przykładach skutki migracji dla krajów emigracyjnych i imigracyjnych,
- analizuje zależność między poziomem rozwoju społeczno-gospodarczego a ruchami migracyjnymi ludności.
- charakteryzuje czynniki wpływające na zróżnicowanie fizjonomii miast na świecie,
- omawia kierunki i przyczyny zmian w rozwoju wielkich aglomeracji miejskich,
Ocena celująca:
Uczeń:
- analizuje przyczyny zróżnicowania wielkości przyrostu naturalnego w państwach o różnym poziomie rozwoju gospodarczego,
- wyjaśnia dysproporcje w długości trwania życia kobiety i mężczyzny w wybranych państwach i regionach świata,
- analizuje dysproporcje w rozmieszczeniu ludności w skali świata i poszczególnych kontynentów.
- porównuje uwarunkowania historyczne, kulturowe i cywilizacyjne rozwoju miast na różnych kontynentach.
- charakteryzuje główne zagrożenia dla środowiska przyrodniczego wynikające z rozwoju miast.

Rolnictwo
Ocena dopuszczająca:
Uczeń:
- wyjaśnia pojęcia: okres wegetacyjny roślin, żyzność gleby, urodzajność gleby, melioracja, kultura rolna, struktura agrarna, interwencjonizm państwowy, spółdzielczość, wielkoobszarowe gospodarstwo plantacyjne, plony, zbiory, rolnictwo intensywne, rolnictwo ekstensywne, towarowość rolnictwa, monokultura, rolnictwo plantacyjne, głód jawny, głód utajony, niedożywienie,
- wyróżnia najważniejsze funkcje rolnictwa,
- wymienia i opisuje czynniki przyrodnicze warunkujące rozwój rolnictwa na świecie,
- wyróżnia pozaprzyrodnicze czynniki rozwoju rolnictwa, podstawowe elementy struktury użytkowania ziemi,
- opisuje cechy rolnictwa intensywnego i ekstensywnego oraz ich rodzaje,
- wymienia i wskazuje na mapie najważniejsze łowiska na świecie,
- wyróżnia i wskazuje na mapie obszary nadwyżek i niedoborów żywności na świecie,
- opisuje zróżnicowanie poziomu wyżywienia ludności na świecie,
- wymienia podstawowe przyczyny występowania głodu,
Ocena dostateczna:
Uczeń:
- wymienia cechy klimatu, gleb oraz ukształtowania powierzchni, które sprzyjają rozwojowi rolnictwa,
- wskazuje na mapie obszary o najkorzystniejszych warunkach dla rozwoju rolnictwa na poszczególnych kontynentach,
- wymienia działania zmierzające do modyfikacji warunków przyrodniczych dla potrzeb rolnictwa, podstawowe typy własności w rolnictwie i ich wpływ na poziom rozwoju rolnictwa,
- wymienia i wskazuje na mapie obszary o najkorzystniejszych warunkach dla rozwoju rolnictwa na świecie, przykłady występowania różnych typów rolnictwa na świecie,
- na podstawie danych statystycznych określa poziom produkcji rolnej wybranego regionu lub kraju.
- wymienia podstawowe czynniki wpływające na rozmieszczenie łowisk na świecie, podstawowe ustalenia Konwencji Prawa Morza,
- wyróżnia i wskazuje na mapie państwa o największych połowach morskich i słodkowodnych,
- wykazuje różnice miedzy głodem jawnym a głodem utajonym,
- podaje przykłady działań ograniczających zjawisko głodu.
Ocena dobra:
Uczeń:
- formułuje zależności między poziomem rozwoju rolnictwa a warunkami przyrodniczymi,
- wskazuje na mapie obszary o bardzo korzystnych i niekorzystnych warunkach naturalnych rozwoju rolnictwa na świecie i w Polsce oraz uzasadnia swój wybór,
- porównuje czynniki społeczno-ekonomiczne w krajach o różnym poziomie rozwoju gospodarczego,
- analizuje przyczyny zróżnicowania efektywności rolnictwa w różnych regionach świata,
- rozpoznaje typ rolnictwa wybranych krajów na podstawie analizy wskaźników efektywności rolnictwa,
- wyróżnia zależności między cechami przyrodniczymi mórz a wydajnością zlokalizowanych na nich łowisk,
- formułuje zależność między poziomem wyżywienia ludności a rozwojem gospodarczym kraju,
- porównuje przyczyny głodu w krajach wysoko i słabo rozwiniętych,
Ocena bardzo dobra:
Uczeń:
- dokonuje analizy środowiska przyrodniczego wybranych regionów pod kątem przydatności dla rozwoju rolnictwa
- analizuje udział rolnictwa w tworzeniu PKB w wybranych krajach.
- ocenia poziom gospodarki rolnej wybranych państw świata na podstawie analizy danych statystycznych,
- formułuje zależność między nakładami kapitału i pracy a efektywnością rolnictwa,
- opisuje znaczenie dostępu do morza dla gospodarki państwa,
- charakteryzuje założenia i skutki „zielonej rewolucji”,
Ocena celująca:
Uczeń:
- ocenia na podstawie analizy map tematycznych i czynników społeczno-ekonomicznych warunki rozwoju rolnictwa wybranych obszarów na świecie,
- analizuje i wyjaśnia prawidłowości w rozmieszczeniu rolnictwa intensywnego i ekstensywnego na świecie.
- wyjaśnia przyczyny znacznego spadku wielkości połowu ryb u zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej.
- ocenia skuteczność sposobów ograniczenia głodu na świecie.

Energetyka i przemysł
Ocena dopuszczająca:
Uczeń:
- wyjaśnia pojęcia: energetyka, bilans energetyczny, energetyka cieplna, jądrowa, wodna, geotermiczna, sprawność energetyczna, alternatywne źródła energii, przemysł, lokalizacja przymusowa, lokalizacja związana, lokalizacja swobodna, korzyści aglomeracji, okręg przemysłowy, technopolie, deglomeracja przemysłu, specjalna strefa ekonomiczna, restrukturyzacja przemysłu, globalizacja,
- wyróżnia rodzaje źródeł energii uwzględniając podział na zasoby odnawialne i nieodnawialne, alternatywne źródła energii, podstawowe typy lokalizacji,
- wymienia największych producentów energii elektrycznej,
- dokonuje podziału przemysłu na branże,
- wymienia i wskazuje na mapie największe okręgi przemysłowe świata,
- wymienia cechy przemysłu zaawansowanych technologii i jego lokalizacji,
Ocena dostateczna:
Uczeń:
- wskazuje na mapie główne obszary wydobycia i największych producentów ropy naftowej, gazu ziemnego, węgla kamiennego i brunatnego na świecie, obszary ujemnego bilansu energetycznego,
- opisuje udział poszczególnych surowców energetycznych w światowej strukturze zużycia energii pierwotnej i zróżnicowanie wielkości produkcji energii elektrycznej w różnych regionach świata,
- wymienia przykłady wykorzystania alternatywnych źródeł energii na świecie.
- wyróżnia typy elektrowni i wymienia przykłady ich zróżnicowanego udziału w produkcji energii elektrycznej w wybranych państwach świata,
- wyróżnia główne etapy rozwoju przemysłu,
- opisuje wybrane czynniki lokalizacji i ich wpływ na określone typy zakładów przemysłowych, proces restrukturyzacji przemysłu w krajach rozwiniętych i wymienia jego skutki dla gospodarki, tendencje zmian w koncentracji przemysłu na świecie.
Ocena dobra:
Uczeń:
- charakteryzuje problem wyczerpywania się złóż surowców energetycznych, ze szczególnym uwzględnieniem ropy naftowej,
- analizuje wielkość produkcji energii elektrycznej oraz jej zużycia na 1 mieszkańca jako miernika rozwoju gospodarczego,
- charakteryzuje czynniki decydujące o lokalizacji elektrowni cieplnych, jądrowych i wodnych,
- klasyfikuje czynniki lokalizacji przemysłu,
- opisuje wady i zalety elektrowni atomowych,
- analizuje znaczenie czynników lokalizacji dla wybranych gałęzi przemysłowych,
- charakteryzuje proces restrukturyzacji na przykładzie wybranego okręgu przemysłowego,
Ocena bardzo dobra:
Uczeń:
- wymienia przyczyny malejącego udziału węgla kamiennego w światowym bilansie energetycznym,
- ocenia rolę alternatywnych źródeł energii w bilansie energetycznym świata,
- analizuje procentowy udział różnych typów elektrowni w bilansie energetycznym świata.
- charakteryzuje poszczególne etapy rozwoju przemysłu,
- porównuje przemiany zachodzące w przemyśle w krajach wysoko rozwiniętych, krajach Europy Środkowo-Wschodniej i krajach rozwijających się,
Ocena celująca:
Uczeń:
- określa sposoby zmniejszania deficytu energii,
- ocenia konieczność zmian w światowej strukturze wykorzystania surowców energetycznych,
- porównuje czynniki lokalizacji i ich zmieniającą się rolę w rozmieszczeniu zakładów przemysłowych.
- ocenia znaczenie wielkich międzynarodowych koncernów w rozwoju przemysłu na świecie.

Usługi
Ocena dopuszczająca:
Uczeń:
- wyjaśnia pojęcia: turystyka, saldo obrotów turystycznych, walory turystyczne, monokultura turystyczna,
- dokonuje podziału usług według różnych kryteriów,
- wyróżnia czynniki wpływające na poziom rozwoju usług,
- wymienia najważniejsze czynniki rozwoju turystyki,
- wyróżnia i opisuje przykłady walorów turystycznych,
Ocena dostateczna:
Uczeń:
- określa związek między poziomem rozwoju gospodarczego a wielkością zatrudnienia w usługach,
- opisuje znaczenie usług dla rozwoju gospodarczego krajów o różnym poziomie rozwoju gospodarczego
- dokonuje podziału turystyki ze względu na jej motywy,
- wskazuje na mapie świata państwa najczęściej odwiedzane przez turystów (światowe potęgi turystyczne),
- wyróżnia i opisuje typy przestrzeni turystycznej,
- wskazuje na mapie i opisuje przykłady najbardziej atrakcyjnych regionów turystycznych świata,
- opisuje walory turystyczne wybranych regionów turystycznych,
- wymienia zagrożenia płynące dla gospodarek państw, w których występuje monokultura turystyczna.
Ocena dobra:
Uczeń:
- analizuje tendencje występujące w zatrudnieniu w różnych sektorach gospodarki w krajach o różnym poziomie rozwoju gospodarczego,
- wskazuje na mapie regiony na świecie o wysokim i niskim udziale usług w gospodarce i wyjaśnia występujące między nimi dysproporcje.
- opisuje na wybranych przykładach zagrożenia dla środowiska przyrodniczego spowodowane rozwojem turystyki.
- uzasadnia intensywny rozwój turystyki w wybranych regionach świata, analizując ich walory krajoznawcze, wypoczynkowe, handlowe lub biznesowe,
Ocena bardzo dobra:
Uczeń:
- uzasadnia rolę zatrudnienia w usługach jako miernika rozwoju gospodarczego kraju,
- analizuje korzyści dla człowieka i gospodarki, wynikające z rozwoju turystyki,
- analizuje czynniki decydujące o rozwoju turystyki na świecie,
- charakteryzuje zjawiska zagrażające dochodom z turystyki w państwach charakteryzujących się monokulturą turystyczną, podaje ich przykłady,
Ocena celująca:
Uczeń:
- wyróżnia i ocenia przyczyny występowania ujemnego salda obrotów turystycznych w części najbardziej zamożnych krajów świata.
- na wybranych przykładach określa pozytywne i negatywne skutki rozwoju turystyki w krajach słabo rozwiniętych.

Geografia polityczna
Ocena dopuszczająca:
Uczeń:
- wyjaśnia pojęcia: terroryzm, globalizacja, wskaźnik rozwoju społecznego HDI, produkt krajowy brutto PKB, wskaźnik skolaryzacji, dzietność kobiet, terytoria zależne, wody wewnętrzne, morze terytorialne, strefa wyłączności ekonomicznej,
- wymienia główne płaszczyzny integracji państw,
- opisuje podstawy działań integracyjnych na świecie,
- wyróżnia podstawowe kierunki działań Organizacji Narodów Zjednoczonych,
- opisuje cele, etapy i płaszczyzny integracji w ramach Unii Europejskiej,
- wskazuje na mapie państwa członkowskie UE,
- wymienia przyczyny konfliktów zbrojnych na świecie,
- wyróżnia czynniki sprzyjające rozwojowi procesów globalizacyjnych,
- wymienia przyczyny dysproporcji w poziomie życia ludności,
Ocena dostateczna:
Uczeń:
- wyróżnia cele działań niektórych wyspecjalizowanych organizacji ONZ,
- wymienia i wskazuje na mapie przykłady międzynarodowych organizacji gospodarczych (MERCOSUR, NAFTA, Unia Europejska, EFTA, ASEAN, OECD, OPEC) i polityczno-wojskowych (NATO).
- wyróżnia podstawowe instytucje UE,
- określa zasady wspólnej polityki gospodarczej w ramach UE.
- wskazuje na mapie i wyróżnia przyczyny konfliktów i napięć w Europie,
- wskazuje na mapie i wyróżnia przyczyny konfliktów w Azji (np. w Izraelu i Kaszmirze),
- opisuje formy współczesnego terroryzmu, przedstawia jego przyczyny i skutki,
- wyróżnia cechy procesu globalizacji,
- wymienia przykłady procesów globalizacyjnych na świecie,
- wyróżnia podstawowe mechanizmy narastania nierówności w rozwoju społeczno-gospodarczym,
- wymienia mierniki poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego krajów,
- na podstawie wartości wskaźnika HDI wyróżnia trzy grupy państw: kraje wysoko rozwinięte, kraje średnio rozwinięte, kraje słabo rozwinięte (KWR, KŚR, KSR),
- wskazuje na mapie przykłady KWR, KŚR, KSR.
- wyróżnia i wskazuje na mapie państwa, które powstały w Europie oraz w Azji po 1989 roku,
Ocena dobra:
Uczeń:
- wyróżnia i krótko opisuje najważniejsze organy ONZ: Radę Bezpieczeństwa, Zgromadzenie Ogólne, Radę Społeczną i Gospodarczą, Radę Powierniczą, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, Sekretariat,
- analizuje przyczyny procesów integracyjnych w Europie,
- opisuje procesy integracyjne w ramach UE,
- wymienia przyczyny częstych konfliktów zbrojnych w Afryce i podaje ich przykłady,
- podaje przykłady współpracy międzynarodowej w celu zwalczania światowego terroryzmu.
- analizuje powody częstych konfliktów, w tym wojen domowych w Afryce,
- opisuje pozytywne i negatywne konsekwencje procesu globalizacji dla życia ludzi.
- opisuje i ocenia przejawy procesu globalizacji w Polsce i własnym regionie,
- omawia konstrukcję wskaźnika HDI i charakteryzuje rozmieszczenie państw według tego wskaźnika,
- wskazuje na mapie wybrane terytoria zależne i opisuje ich funkcje.
- analizuje główne przyczyny zmian na mapie politycznej świata,
Ocena bardzo dobra:
Uczeń:
- analizuje korzyści i zagrożenia wynikające z integracji gospodarczej na świecie,
- określa udział poszczególnych instytucji UE w podejmowaniu decyzji,
- wyróżnia i opisuje najważniejsze wydarzenia w procesie integracji krajów europejskich,
- analizuje przyczyny wybranych konfliktów na świecie, podaje strony konfliktów,
- określa skutki procesu globalizacji dla wybranych regionów świata.
- charakteryzuje wskaźniki rozwoju społeczno-gospodarczego ukazujące dysproporcje pomiędzy krajami wysoko i słabo rozwiniętymi,
- porównuje kraje wysoko i słabo rozwinięte.
- wymienia przyczyny i opisuje proces rozpadu bądź jednoczenia się państw w Europie po 1989 roku,
- analizuje przyczyny rozpadu Związku Radzieckiego.
Ocena celująca:
Uczeń:
- wymienia przykłady ważniejszych osiągnięć i porażek ONZ.
- porównuje korzyści, jakie czerpią z integracji państwa tzw. „starej” i „nowej” Unii.
- omawia przyczyny interwencji międzynarodowej w Afganistanie i Iraku, ocenia ich skuteczność.
- ocenia rolę mediów w procesach globalizacyjnych świata,
- analizuje przyczyny pogłębiania się nierówności w poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego państw,

Ludność Polski
Ocena dopuszczająca:
Uczeń:
- wyjaśnia pojęcia: przyrost naturalny, przyrost rzeczywisty, wyż i niż demograficzny, echo wyżu kompensacyjnego, regres demograficzny, gęstość zaludnienia, saldo migracji, piramida wieku i płci, starzenie się społeczeństwa, struktura wieku, struktura płci, współczynnik feminizacji, stopa bezrobocia, urbanizacja, wskaźnik urbanizacji, aglomeracja monocentryczna, aglomeracja policentryczna,
- podaje przyczyny zmian przyrostu naturalnego i przyrostu rzeczywistego ludności Polski w okresie powojennym,
- wyróżnia okresy niżów i wyżów demograficznych w latach po II wojnie światowej,
- wymienia cechy struktury wieku i płci ludności Polski,
- wskazuje na mapie przykłady aglomeracji monocentrycznych i policentrycznych,
- wskazuje na mapie województwa o największym i najmniejszym wskaźniku urbanizacji,
Ocena dostateczna:
Uczeń:
- opisuje przyczyny regresu demograficznego w ostatniej dekadzie XX wieku,
- wymienia przyczyny i kierunki emigracji z Polski,
- wskazuje na mapie obszary o największej i najmniejszej gęstości zaludnienia,
- podaje kierunki migracji wewnętrznych w okresie powojennym,
- wyróżnia przyczyny procesu starzenia się społeczeństwa, wymienia istotne konsekwencje tego procesu,
- podaje główne przyczyny bezrobocia, wskazuje na mapie obszary o najmniejszej i największej stopie bezrobocia,
- wymienia podstawowe cechy struktury zawodowej oraz wykształcenia ludności Polski,
- wymienia najważniejsze typy układów przestrzennych wsi w Polsce,
- opisuje genezę miast polskich,
- wymienia podstawowe zmiany w przestrzeni miejskiej zachodzące w ostatnim dziesięcioleciu.
Ocena dobra:
Uczeń:
- formułuje prawidłowości w kształtowaniu się przyrostu naturalnego ludności Polski w okresie powojennym, zależności między przyrostem rzeczywistym a saldem migracji wewnętrznych i zagranicznych oraz opisuje ich wpływ na rozwój demograficzny wybranych regionów kraju,
- analizuje strukturę wieku i płci, wykorzystując piramidę ludności Polski,
- opisuje tendencje zmian w strukturze zatrudnienia i poziomie bezrobocia w ostatnich latach, uwzględniając sytuację gospodarczą Polski i saldo migracji.
- opisuje dominujące typy układów przestrzennych wsi i ich zróżnicowanie regionalne w Polsce,
- charakteryzuje strukturę (wielkości) miejskiej sieci osadniczej,
Ocena bardzo dobra:
Uczeń:
- analizuje przyczyny regresu demograficznego, w tym ujemnego przyrostu naturalnego i ujemnego salda migracji Polski w ostatnich latach,
- porównuje różnice wartości przyrostu naturalnego między miastem a wsią,
- analizuje przyczyny dysproporcji w rozmieszczeniu ludności w Polsce,
- wyróżnia podstawowe elementy urbanistyczne miast o genezie średniowiecznej, renesansowej i przemysłowej oraz
- wskazuje na mapie Polski ich przykłady,
- porównuje aglomerację monocentryczną i aglomerację policentryczną,
Ocena celująca:
Uczeń:
- ocenia konsekwencje emigracji części Polaków po wstąpieniu Polski do UE,
- prognozuje tendencje procesów demograficznych w Polsce i konsekwencje społeczno-gospodarcze procesu starzenia się ludności Polski,
- wyjaśnia regionalne zróżnicowanie bezrobocia,
- analizuje zróżnicowanie regionalne ze względu na wartość wskaźnika urbanizacji w Polsce.

Gospodarka Polski
Ocena dopuszczająca:
Uczeń:
- wyjaśnia pojęcia: rolnictwo, okres wegetacyjny roślin, żyzność gleby, klasy bonitacyjne gleby, użytki rolne, struktura agrarna, energetyka, alternatywne źródła energii, gospodarka rynkowa, restrukturyzacja, prywatyzacja, reprywatyzacja, kapitał zagraniczny, specjalna strefa ekonomiczna, park technologiczny, turystyka, turystyka specjalistyczna,
- wymienia czynniki przyrodnicze i pozaprzyrodnicze warunkujące rozwój rolnictwa w Polsce,
- odczytuje z tabel dane statystyczne dotyczące czynników pozaprzyrodniczych warunkujących rozwój rolnictwa w Polsce.
- wyróżnia podstawowe zasady i cele Wspólnej Polityki Rolnej UE,
- wykorzystując wykresy i tabele statystyczne opisuje strukturę zasiewów i strukturę produkcji zwierzęcej w Polsce,
- wymienia główne surowce energetyczne i wskazuje na mapie miejsca ich wydobycia w Polsce,
- wymienia i krótko opisuje etapy rozwoju przemysłu od drugiej połowy XIX w. do chwili obecnej,
- wyróżnia czynniki rozwoju usług,
-wymienia główne rodzaje usług,
- wymienia przykłady walorów turystycznych Polski,
Ocena dostateczna:
Uczeń:
- opisuje rolę poszczególnych czynników przyrodniczych i pozaprzyrodniczych dla rozwoju rolnictwa,
- wskazuje na mapie obszary o najbardziej i najmniej korzystnych warunkach rozwoju rolnictwa w Polsce,
- opisuje cechy społeczno-ekonomiczne rolnictwa Polski na tle krajów UE, strukturę produkcji energii elektrycznej w Polsce,
- wymienia główne problemy polskiej energetyki,
- określa możliwości wykorzystania w Polsce alternatywnych źródeł energii,
- wskazuje na mapie lokalizację największych elektrowni cieplnych i wodnych,
- wyjaśnia przewagę elektrowni cieplnych w bilansie energetycznym Polski.
- wyróżnia najważniejsze elementy strategii rozwoju przemysłu w Polsce Ludowej,
- wymienia podstawowe zasady gospodarki rynkowej wprowadzanej po 1989 roku i korzyści wynikające z wdrożenia zasad gospodarki rynkowej,
- wskazuje na mapie Polski wybrane przykłady lokalizacji parków przemysłowych i technologicznych.
- opisuje zmiany, jakie zaszły w okresie transformacji w usługach w Polsce,
- wskazuje na mapie województwa o najwyższym i najniższym poziomie zatrudnienia w usługach,
- wyróżnia rodzaje walorów przyrodniczych i wskazuje ich przykłady na mapie,
- wyróżnia rodzaje walorów antropogenicznych i wskazuje ich przykłady na mapie,
Ocena dobra:
Uczeń:
- formułuje zależności między poziomem rozwoju rolnictwa a warunkami przyrodniczymi i pozaprzyrodniczymi,
- charakteryzuje strukturę agrarną Polski,
- wykorzystując dane statystyczne dotyczące rolnictwa, porównuje gospodarkę rolną Polski i innych krajów Unii Europejskiej,
- charakteryzuje strukturę produkcji energii elektrycznej Polski,
- opisuje etapy rozwoju przemysłu Polski i analizuje ich wpływ na aktualny stan gospodarki,
- charakteryzuje pozytywne i negatywne skutki wprowadzenia zasad gospodarki rynkowej,
- porównuje poziom i jakość usług w gospodarce socjalistycznej i wolnorynkowej,
- ocenia rolę rozwoju usług dla zmniejszenia bezrobocia w Polsce.
- opisuje prawidłowości zachodzące w tempie rozwoju usług w Polsce,
- podaje przykłady zabytków Polski wpisanych na listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego.
- ocenia atrakcyjność turystyczną Polski na tle innych krajów europejskich,
- charakteryzuje atrakcyjność turystyczną regionu, w którym mieszka,
Ocena bardzo dobra:
Uczeń:
- wykazuje różnicę między żyznością a urodzajnością gleby,
- dokonuje analizy środowiska przyrodniczego wybranych regionów Polski pod kątem przydatności dla rozwoju rolnictwa,
- ocenia poziom gospodarki rolnej na podstawie analizy danych statystycznych,
- proponuje zmiany w strukturze produkcji energii elektrycznej, które mogą być korzystne dla bezpieczeństwa energetycznego Polski,
- wyjaśnia problem tzw. syndromu przemysłu ciężkiego,
- charakteryzuje przemiany okresu transformacji polskiej gospodarki,
- porównuje rozwój usług w gospodarce socjalistycznej Polski lat 90. i współczesnej gospodarce wolnorynkowej,
- wyjaśnia regionalne zróżnicowanie zatrudnienia w usługach.
- ocenia poziom rozwoju bazy turystycznej w Polsce,
- prognozuje rolę rozwoju turystyki w wybranych regionach kraju,
Ocena celująca:
Uczeń:
- buduje model przyczynowo-skutkowy procesu eutrofizacji wód powierzchniowych.
- proponuje zmiany w polskim rolnictwie, które mogłyby spowodować wzrost jego efektywności i intensywności.
- uzasadnia konieczność zmian kierunku dostaw gazu ziemnego do Polski,
- analizuje konieczność przeprowadzenia zmian w energetyce polskiej.
- ocenia szanse rozwoju przemysłu w Polsce.
- planuje wycieczkę turystyczną, wykorzystując mapy, przewodniki, foldery i ilustracje